Każdy z nas czasami doświadcza spadków nastroju, braku energii czy trudności z koncentracją. Takie okresy się zdarzają, są częścią życia. Jednak kiedy uczucie przygnębienia nie mija przez wiele dni, a codzienne czynności zaczynają przytłaczać – może to być coś więcej niż tylko chwilowe zmęczenie czy stres.
Depresja to choroba, która wpływa nie tylko na psychikę, ale i na ciało, zakłócając funkcjonowanie w wielu obszarach. Jak ją rozpoznać? Co może ją wywoływać i jak może się objawiać? W tym artykule przyglądamy się przyczynom, rodzajom i objawom depresji oraz metodom leczenia, które pomagają odzyskać równowagę i poczucie kontroli nad własnym życiem.
Depresja - zaburzenie afektywne jednobiegunowe
Depresja to poważne zaburzenie nastroju, które charakteryzuje się utrzymującym się obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań lub przyjemności w czynnościach, które dotychczas były źródłem satysfakcji.
Depresja różni się od chwilowego smutku – jej symptomy utrzymują się przez dłuższy czas, wpływają negatywnie na codzienne funkcjonowanie w różnych obszarach (w pracy, w relacjach, życiu domowym).
Co to jest depresja?
Depresja obejmuje szereg zaburzeń nastroju. Kryteria diagnostyczne według klasyfikacji DSM-5, mówią o występowaniu poniższych objawów przez co najmniej dwa tygodnie (w porównaniu z wcześniejszym funkcjonowaniem). Zmiana powinna dotyczyć nie mniej niż 5 objawów, w tym 1) lub 2):
- Nastrój obniżony przez większą część dnia, prawie codziennie. Wskazówką jest zarówno subiektywne uczucie smutku, pustki, jak i obserwowane przez innych przejawy obniżonegonastroju, np. płaczliwość (uwaga: U dzieci i adolescentów może to być drażliwość)
- Znacząca utrata zainteresowań lub zadowolenia dotycząca wszystkich lub prawie wszystkich czynności przez większą część dnia
kolejne:
- Spadek masy ciała o 5% w stosunku do ostatniego miesiąca (uwaga: U dzieci może to być brak spodziewanego przyrostu masy ciała)
- Zaburzenia snu - bezsenność lub nadmierna senność niemal codziennie
- Pobudzenie lub zahamowanie psychoruchowe (obserwowane przez innych, a nie tylko subiektywne uczucie niepokoju)
- Zmęczenie lub utrata energii niemal codziennie
- Poczucie bezwartościowości lub nadmiernej, a nieuzasadnionej winy (wykraczające poza poczucie winy z powodu choroby)
- Zmniejszona zdolność myślenia lub skupienia uwagi
- Nawracające myśli o śmierci (wykraczające poza lęk przed śmiercią) lub samobójstwie albo jakiekolwiek plany czy zachowania samobójcze
B. Objawy powodują znaczące dystres albo upośledzenie społecznych, zawodowych lub innych ważnych obszarach funkcjonowania
C. Objawów nie można przypisać wpływowi substancji ani choroby somatycznej
Depresja może mieć charakter epizodyczny (np. epizody dużej depresji), utrwalony (np. dystymia / uporczywe zaburzenie depresyjne), pojawiać się w określonych warunkach (sezonowo, okołoporodowo itp.).
Depresja ‒ co jest przyczyną i dlaczego na nią chorujemy?
Przyczyny depresji są złożone i wieloczynnikowe. Oto najważniejsze obszary:
- Czynniki biologiczne
- genetyka: osoby z bliskimi krewnymi cierpiącymi na depresję mają zwiększone ryzyko własnego zachorowania.
- neurobiologia: zaburzenia funkcjonowania neuroprzekaźników (np. serotoniny, noradrenaliny, dopaminy), zmiany w neuroplastyczności, stres oksydacyjny, stan zapalny są badane jako istotne mechanizmy.
- czynniki hormonalne – np. w okresach okołoporodowych, przy zmianach hormonalnych, w zaburzeniach endokrynologicznych.
- Czynniki psychologiczne
- stres – zarówno długotrwały, jak i nagły (np. strata bliskiej osoby, utrata pracy, problemy interpersonalne).
- postawy, przekonania – pesymizm, niska samoocena, poczucie winy, myśli automatyczne o „braku sensu”, negatywna wizja siebie, świata i przyszłości
- mechanizmy radzenia sobie – np. unikanie, nadmierne obciążenie, brak wsparcia społecznego.
- Czynniki środowiskowe
- izolacja społeczna, brak wsparcia emocjonalnego.
- ubóstwo, bezrobocie, chroniczne choroby fizyczne.
- doświadczenie traum, nadużycia, zaniedbania. - Interakcje pomiędzy czynnikami
– często depresja rozwija się w wyniku działania kilku czynników jednocześnie; na przykład stres może wpływać na funkcje neurobiologiczne, a predyspozycje genetyczne zwiększać wrażliwość na stres.
Dodatkowe czynniki ryzyka
- Grupy wiekowe - największe ryzyko MDD (Major Depressive Disorder) występuje u osób w wieku 18-44 lat, natomiast najniższe u osób w wieku powyżej 60 lat.
- Konflikt w związku - konflikty w relacjach znacząco zwiększają ryzyko depresji, zwłaszcza u kobiet – kobiety doświadczające konfliktu w małżeństwie mają 25 razy wyższe ryzyko wystąpienia depresji (Hammen, 2004; Weissman, 1987).
- Depresja poporodowa - około 8–12% kobiet przechodzi depresję poporodową (Heneghan, Silver, Bauman, & Stein, 2000).
- Rozpad rodziny w dzieciństwie - depresja jest częstsza u osób, których rodzice rozwiedli się, rozstali lub zmarli, gdy byli dziećmi (Blatt & Homann, 1992). Istotny wpływ na rozwój depresji ma sposób, w jaki radzono sobie ze stratą – zmniejszone ciepło, opieka i uwaga po stracie zwiększają ryzyko depresji (Harris, Brown, & Bifulco, 1986).
- Przemoc seksualna i fizyczna - doświadczenia przemocy seksualnej lub fizycznej, a także każda forma nadużycia, są powiązane ze zwiększonym ryzykiem depresji (Bifulco, Brown, & Adler, 1991; Ingram, 2003).
- Style poznawcze i zaniedbanie emocjonalne - negatywny styl atrybucji rodziców, negatywna informacja zwrotna oraz zaniedbanie emocjonalne zwiększają ryzyko depresji w późniejszym życiu. Te czynniki pośredniczą w wpływie stresujących wydarzeń życiowych na depresję (Alloy i in., 2004; Gibb i in., 2001; Panzarella, Alloy, & Whitehouse, 2006).
Prawdopodobieństwo kolejnych epizodów
Po pierwszym epizodzie MDD (Major Depressive Disorder) istnieje 50-60% ryzyko wystąpienia kolejnego epizodu depresji i 5-10% ryzyko wystąpienia epizodu maniakalnego (rozwinięcie się ChAD I). Po drugim epizodzie prawdopodobieństwo trzeciego wynosi 70%. Po trzecim epizodzie ryzyko czwartego wzrasta do 90%. Im więcej wcześniejszych epizodów, tym większe ryzyko nawrotu. Istotne jest, żeby zaznaczyć możliwość niedoszacowania rozpowszechnienia – jest wielu pacjentów z pojedynczym epizodem depresyjnym, którzy nie szukają pomocy.
Czynniki ryzyka samobójstw
Do 15% pacjentów z ciężkim epizodem dużej depresji (MDD) umiera w wyniku samobójstwa. U osób powyżej 55. roku życia wskaźnik śmiertelności wzrasta czterokrotnie, szczególnie u mężczyzn. Pacjenci z MDD mają trzykrotnie większe ryzyko samobójstwa niż populacja ogólna, natomiast osoby z chorobą afektywną dwubiegunową (ChAD) – czterokrotnie większe. Najwyższe ryzyko występuje u osób rozwiedzionych, żyjących w separacji lub niedawno owdowiałych.
Osoby żyjące samotnie oraz mieszkające w miastach są bardziej zagrożone niż te, które żyją w związku lub na terenach wiejskich. Osoby, w których rodzinach występowały przypadki samobójstw, alkoholizmu i depresji, oraz osoby z brakiem wsparcia społecznego są bardziej narażone. Osobiste próby samookaleczeń, niska integracja społeczna oraz poczucie bycia ciężarem dla innych zwiększają ryzyko samobójstwa (Joiner, Van Orden, Witte, & Rudd, 2009).
Jakie są najczęstsze objawy depresji? - psychiczne i fizyczne
Objawy depresji zwykle dzieli się na psychiczne (emocjonalne / poznawcze) oraz fizyczne / somatyczne. Poniżej typowe symptomy:
| Psychiczne | Somatyczne (fizyczne) |
| uczucie smutku, przygnębienia, pustki | zmęczenie, brak energii, osłabienie fizyczne |
| utrata zainteresowania lub przyjemności (anhedonia) w codziennych aktywnościach | zaburzenia snu – bezsenność lub nadmierna senność |
| poczucie winy, beznadziei, niskiej własnej wartości | zmiany apetytu / masy ciała – utrata lub przyrost |
| trudności z koncentracją, podejmowaniem decyzji, pamięcią | bóle ciała, problemy żołądkowo-jelitowe, bóle głowy, spowolnienie ruchowe lub przeciwnie: pobudzenie psychoruchowe |
| drażliwość, frustracja, lęki | spadek libido, zaburzenia seksualne, osłabienie odporności |
| myśli o śmierci, samobójstwie | zaburzenia rytmu dobowego, zmiany w funkcjonowaniu fizycznym spowodowane m.in. brakiem snu lub jedzenia |
Rodzaje depresji
W klasyfikacji ICD-11 wyróżnia się różne podtypy depresji, które pomagają lepiej opisać przebieg, nasilenie, okoliczności powstania i najodpowiedniejsze leczenie.
Zaburzenia depresyjne wg. ICD-11
6A70 – Zaburzenie depresyjne z pojedynczym epizodem
6A71 – Nawracające zaburzenie depresyjne
6A72 – Zaburzenie dystymiczne
6A73 – Zaburzenie depresyjne i lękowe mieszane
6A7Y – Inne określone zaburzenia depresyjne
6A7Z – Zaburzenie depresyjne, nieokreślone
6A70 – Zaburzenie depresyjne z pojedynczym epizodem
Dotyczy osoby, która przeżywa pojedynczy epizod depresyjny trwający co najmniej dwa tygodnie. Objawy mogą mieć różne nasilenie: łagodne, umiarkowane lub ciężkie. W tej kategorii nie uwzględnia się powtarzających epizodów, tylko jeden epizod depresyjny, który wpływa na codzienne funkcjonowanie osoby.
6A71 – Nawracające zaburzenie depresyjne
Obejmuje powtarzające się epizody depresyjne, z przerwami, w których pacjent funkcjonuje stosunkowo normalnie. Każdy epizod trwa co najmniej dwa tygodnie, a liczba i intensywność objawów mogą się zmieniać między epizodami. Ten rodzaj zaburzenia może znacząco wpływać na jakość życia i funkcjonowanie społeczne. Co najmniej dwa epizody depresyjne oddzielone od siebie co najmniej kilkoma miesiącami bez istotnych zaburzeń nastroju.
6A72 – Zaburzenie dystymiczne
Znane również jako dystymia, jest przewlekłym zaburzeniem depresyjnym o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu, które utrzymuje się przez co najmniej dwa lata u dorosłych i jeden rok u dzieci i młodzieży. Objawy mogą być mniej intensywne niż w epizodach depresyjnych, ale są długotrwałe i wpływają na jakość życia i codzienne funkcjonowanie. W ciągu pierwszych 2 lat zaburzenia nie wystąpił dwutygodniowy okres, w którym liczba i czas trwania objawów były wystarczające, aby spełnić wymagania diagnostyczne dotyczące epizodu depresyjnego.
6A73 – Zaburzenie depresyjne i lękowe mieszane
Jest to zaburzenie, w którym objawy depresyjne i lękowe współwystępują, ale żaden z tych rodzajów objawów nie dominuje nad drugim. Oba zestawy objawów są wystarczająco intensywne, aby powodować znaczne zakłócenia w funkcjonowaniu, ale żaden nie spełnia kryteriów dla samodzielnego rozpoznania depresji lub zaburzenia lękowego. Charakteryzuje się występowaniem objawów zarówno lęku, jak i depresji przez większość dni przez okres co najmniej 2 tygodni.
6A7Y – Inne określone zaburzenia depresyjne
Ta kategoria obejmuje zaburzenia depresyjne, które nie pasują do innych wymienionych kategorii, ale spełniają kryteria kliniczne dla zaburzeń depresyjnych. Mogą to być rzadkie lub nietypowe przypadki depresji, które wymagają precyzyjniejszego opisu.
6A7Z – Zaburzenie depresyjne, nieokreślone
Ta kategoria obejmuje przypadki, w których istniejące objawy depresyjne są wystarczająco poważne, aby zdiagnozować zaburzenie depresyjne, ale nie ma wystarczających informacji do określenia konkretnego typu zaburzenia depresyjnego.
Jak rozpoznać i zdiagnozować depresję?
Rozpoznanie depresji zwykle odbywa się w kilku krokach:
- Wywiad kliniczny
Terapeuta / psychiatra zbiera informacje na temat objawów (jak długo trwają, jak nasilone są), okoliczności ich pojawienia się, ich wpływu na codzienne funkcjonowanie. Pyta również o historię chorób psychicznych w rodzinie, inne choroby somatyczne, leki, styl życia. - Kryteria diagnostyczne
Zwykle używa się kryteriów diagnostycznych z DSM-5 lub ICD-11. Najczęściej: obecność określonej liczby symptomów (w tym co najmniej jeden z kluczowych – obniżony nastrój albo utrata przyjemności) przez co najmniej 2 tygodnie, zaburzenie funkcjonowania. - Skale oceny
Do oceny nasilenia i śledzenia postępów stosuje się narzędzia psychometryczne, np. PHQ-9, Beck Depression Inventory (BDI), Hamilton Depression Rating Scale (HDRS). - Badania dodatkowe
Czasem konieczne są badania somatyczne (np. morfologia, hormony tarczycy, badania neurologiczne) aby wykluczyć inne przyczyny objawów, jak choroby somatyczne lub efekty uboczne leków. - Różnicowanie
Wykluczenie innych stanów psychicznych, takich jak zaburzenia afektywne dwubiegunowe, zaburzenia lękowe, zaburzenia somatyczne, efekty uboczne leków, uzależnienia.
Skala Depresji Becka do pobrania - samodzielna ocena samopoczucia
Jak wygląda leczenie depresji?
Leczenie depresji opiera się na podejściu wielowymiarowym w zależności od rodzaju, polega na łączeniu terapii psychologicznej, farmakoterapii, wsparcia społecznego i działań własnych pacjenta. Poniżej kluczowe metody: - Psychoterapia
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): nauka identyfikacji i modyfikacji myśli automatycznych, schematów negatywnych myśli. - Farmakoterapia
Leki przeciwdepresyjne: SSRIs, SNRIs, czasem inne klasy (np. trójpierścieniowe, MAO inhibitory) w zależności od podtypu depresji / nasilenia. Często potrzeba kilku tygodni, zanim zauważalne będą korzyści. - Wsparcie psychospołeczne
- Terapia grupowa, budowanie sieci wsparcia, interwencje bliskich.
- Edukacja pacjenta i jego bliskich nt. depresji, rozpoznawania objawów nawrotu, zdrowego stylu życia. - Interwencje stosowane przez Pacjenta, które mają duże znaczenie
- Zmiany stylu życia: regularna aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, higiena snu, redukcja używek.
- Techniki relaksacyjne, mindfulness, medytacja, spędzanie czasu na świeżym powietrzu. - Leczenie w przypadkach ciężkich
Hospitalizacja, jeśli istnieje ryzyko dla pacjenta lub gdy funkcjonowanie jest mocno zaburzone.
Potrzebujesz wsparcia? Napisz do mnie
Bibliografia:
- StatPearls: “Depression” – Suma P. Chand, Hasan Arif, Thomas Jefferson University Hospital, 2023.
- Mayo Clinic: „Depression (major depressive disorder) ‒ Symptoms & causes” oraz „Diagnosis and treatment”.
- Cleveland Clinic: „Depression: Causes, Symptoms, Types & Treatment”.
- WHO: Fact sheet on Depressive disorder.
- Nature: „Major depressive disorder: hypothesis, mechanism, prevention …” (2024)
- World Health Organization. (1992). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (10th rev.). Geneva: WHO.
- DSM-5: Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, Podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych, 5. edycja, 2013.
- Prezentacja mgr Rafała Albińskiego pt. „Terapia poznawczo - behawioralna zaburzeń afektywnych”, przedstawiona podczas warsztatów 16-17.11.2024 r.
- LumenLearning: „Subtypes of Depression and Persistent Depressive Disorder”.
- AAFP: „Pharmacologic Treatment of Depression” – fazy leczenia.
